Gatanya mu Rwanda: Ingo z’ubu zisenyuka zitamaze kabiri, ni iki kiri kubitera?

Mu Rwanda, imibare ya gatanya ikomeje gutuma hibazwa ku mpamvu zituma ingo zimwe zisenyuka zitaramba. Mu gihe ubuhemu, amakimbirane n’ibibazo by’ubukungu bikunze kuvugwa mu bitera gutandukana, hari n’ibindi bibazo biri kwigaragaza, birimo gushaka uhubutse, kwitega ubutunzi bukabura no kutamenya guhuza ubuzima bw’ubushyingirwe n’ubwigenge umuntu yari afite akiri ingaragu. Umuryango ni imwe mu nkingi z’ingenzi z’imibereho y’igihugu. Iyo urugo rucitse, ingaruka ntiziguma ku mugabo n’umugore gusa; zishobora kugera ku bana, ku miryango yabo ndetse no ku mibanire y’umuryango mugari. Imibare y’Iki

Mu Rwanda, imibare ya gatanya ikomeje gutuma hibazwa ku mpamvu zituma ingo zimwe zisenyuka zitaramba. Mu gihe ubuhemu, amakimbirane n’ibibazo by’ubukungu bikunze kuvugwa mu bitera gutandukana, hari n’ibindi bibazo biri kwigaragaza, birimo gushaka uhubutse, kwitega ubutunzi bukabura no kutamenya guhuza ubuzima bw’ubushyingirwe n’ubwigenge umuntu yari afite akiri ingaragu.

Umuryango ni imwe mu nkingi z’ingenzi z’imibereho y’igihugu. Iyo urugo rucitse, ingaruka ntiziguma ku mugabo n’umugore gusa; zishobora kugera ku bana, ku miryango yabo ndetse no ku mibanire y’umuryango mugari. Imibare y’Ikigo cy’Igihugu cy’Ibarurishamibare, NISR, igaragaza ko mu

2025 handitswe gatanya 4,479 mu Rwanda

, muri zo

2,629 zikaba zari zatanzwe n’inkiko

. Kigali City ni yo yari ifite umubare munini w’izi gatanya, ikurikirwa n’Intara y’Iburasirazuba. Mu mwaka w’ubucamanza wa 2024/2025 kandi, inkiko zakiriye

imanza 2,674 z’abashakanye basabaga gutandukana

, ugereranyije na 2,833 mu mwaka wari wabanje. Iyi mibare yonyine ntihagije gusobanura impamvu ingo zisenyuka. Inyuma yayo hari inkuru z’abantu, abana, imiryango n’ubuzima bwahindutse nyuma yo gutandukana.

Gushaka uhubutse

Kimwe mu bibazo bikwiye kwitabwaho ni

gushyingiranwa umuntu ataramenya neza uwo bagiye kubana

. Hari abashobora gufata icyemezo cyo gushaka bashingiye ku marangamutima y’igihe gito, ku isura, ku mafaranga cyangwa ku byo uwo bakundana ababwira, batabanje kuganira ku buzima bazabamo nyuma y’ubukwe. Kumenyana mbere yo gushyingiranwa si ukumenya gusa aho umuntu akomoka cyangwa akazi akora. Ni no kumenya imico ye, uko afata amafaranga, uko abona inshingano z’urugo, uko yifuza kurera abana, uko akemura amakimbirane ndetse n’intego afite mu buzima. Iyo ibi bitaganiriweho mbere, abashakanye bashobora kubivumburira mu rugo, aho ikibazo kiba cyaramaze gukura.

Gushaka witeze ubutunzi bukabura

Hari n’abinjira mu rushako bafite

ibyo biteze ku mutungo cyangwa ku buzima bw’umuntu bagiye kubana

. Umuntu ashobora gushaka undi yizeye ko afite ubushobozi bwo kumuha inzu, imodoka, akazi keza cyangwa ubuzima bwo ku rwego rwo hejuru. Iyo ibyo yari yiteze bitabonetse, umubano ushobora gutangira guhungabana. Urukundo rushingiye cyane ku byo umuntu yizeye kubona rushobora guhura n’ikibazo iyo ibyo yifuzaga bibuze. Ibi ntibivuze ko ubukungu butari ingenzi mu rugo. Ahubwo ikibazo kiba igihe

amafaranga cyangwa umutungo bihinduka umusingi w’ubushake bwo kubana

.

Kwanga gutakaza ubwigenge

Hari n’ikindi kibazo kidakunze kuvugwaho cyane:

kwanga kuva mu buzima bw’ubuseribateri.

Gushyingiranwa ntibisobanuye ko umuntu atakaza uburenganzira bwe cyangwa ubuzima bwe bwite. Ariko bisaba kumenya ko hari inshingano nshya no gufata ibyemezo bimwe mufatanyije. Umuntu wakomeje gukora ibyo ashaka byose atagisha inama, akabona amafaranga ye nk’ay’akagiro ke gusa, agashyira inshuti n’imyidagaduro imbere y’umuryango cyangwa akanga guhindura zimwe mu ngeso yari afite mbere yo gushaka, ashobora gutuma umubano uhura n’ibibazo.

Ubwigenge si ikibazo; ikibazo ni ukutamenya kubuhuza n’inshingano z’urugo.

Gushaka ariko ntumenye ko wageze mu rugo

Hari abantu bashaka ariko

ntibahindure imyumvire yabo ku nshingano z’urugo

. Ubukwe si umunsi w’ibirori gusa. Ni intangiriro y’ubuzima bushya busaba ko umuntu amenya ko hari undi muntu bagomba kubana, kuganira no gufatanyiriza hamwe. Iyo umuntu amaze gushyingirwa, hari ibintu bisaba kongera gutekerezwaho: igihe aha umuryango, uburyo afata ibyemezo, uko acunga amafaranga, uko yita ku bana ndetse n’uko yubaha uwo bashakanye. Urugo ntirubakwa n’amagambo y’urukundo gusa. Rushingira ku bikorwa bya buri munsi.

Ubuhemu bushobora gusenya icyizere

Nubwo hari impamvu nshya zigaragara mu mibereho y’ingo,

ubuhemu buracyari kimwe mu bibazo bishobora gusenya icyizere hagati y’abashakanye

. Iyo umwe agirana undi mubano wihishe, ikibazo ntikiguma ku kuba hari undi muntu winjiye mu mubano; gishobora no gusenya icyizere hagati y’abashakanye. Itegeko Nº 71/2024 rigenga abantu n’umuryango mu Rwanda rishyira ubuhemu mu mpamvu zishobora gushingirwaho mu gusaba gatanya, hamwe n’izindi zirimo gutererana uwo mwashakanye n’ihohoterwa.

Kutaganira ku bibazo

Hari ingo zisenyuka atari uko ikibazo cyatangiye ari kinini, ahubwo kubera ko

ibibazo bito byagiye birundana bitavugwa

. Umwe ararakara ntavuge. Undi na we akicecekera. Nyuma bakagenda babaho nk’abantu babiri basangiye inzu ariko batagisangiye ubuzima. Kutaganira ku mafaranga, abana, inshingano zo mu rugo, imibanire n’imiryango cyangwa ibibazo biri hagati yabo bishobora gutuma ikibazo gito gihinduka kinini.

Amakimbirane y’amafaranga

Amafaranga ashobora gufasha kubaka urugo, ariko ashobora no kurusenya iyo abashakanye batumvikana ku mikoreshereze yayo. Umwe ashobora kuba ashaka kuzigama, undi agakoresha. Umwe ashobora guhisha amadeni, undi akabimenya nyuma. Hari n’igihe umwe yumva ko ari we wenyine utanga umusanzu mu rugo. Iyo ibibazo by’amafaranga biherekejwe no kubeshyana no guhisha amakuru, ikibazo kiba kirenze amafaranga; kiba ikibazo cy’icyizere.

Ihohoterwa n’imyitwarire yangiza urugo

Ihohoterwa ryo mu rugo, gutoteza uwo mwashakanye, ubusinzi bukabije cyangwa gukoresha ibiyobyabwenge na byo bishobora gusenya urugo. Aha ni ho hakwiye gutandukanywa

kwihanganira ikibazo

no

kwihanganira ihohoterwa

. Ntabwo umuntu akwiye gusabwa kuguma mu mubano umushyira mu kaga mu izina ryo gukiza urugo. Iyo ubuzima cyangwa umutekano w’umwe mu bashakanye cyangwa w’abana buri mu kaga, gushaka ubufasha bukwiye bigomba kuza mbere.

Gatanya si cyo gisubizo kuri buri kibazo

Ntabwo buri makimbirane agomba kuvamo gatanya. Iyo ikibazo ari kutumvikana, ibibazo by’amafaranga cyangwa kutaganira neza, ibiganiro byubaka, ubujyanama bw’abashakanye n’ubuhuza bishobora gufasha. Ubucamanza bw’u Rwanda na bwo bukoresha

mediation

mu gukemura amakimbirane. Mu mwaka w’ubucamanza wa 2024/2025, imanza

3,166

zakemuwe binyuze muri mediation, ugereranyije na 2,395 mu mwaka wabanje. Icyakora, ubuhuza ntibukwiye gukoreshwa mu guhatira umuntu kuguma mu mubano urimo ihohoterwa cyangwa ubuzima bwe buri mu kaga.

Inshingano zitangira mbere y’ubukwe

Ikibazo cya gatanya ntigikwiye gutangira kurebwa igihe abashakanye bageze mu rukiko. Gukomeza kubaka ingo bisaba gutegura abantu

mbere yo gushyingiranwa

: kubigisha inshingano z’urugo, imicungire y’amafaranga, itumanaho hagati y’abashakanye, kurera abana no gukemura amakimbirane. Abashaka gushyingiranwa bakwiye kuganira ku bibazo by’ingenzi mbere y’ubukwe: amafaranga, abana, aho bazatura, akazi, inshingano zo mu rugo, imibanire n’imiryango yabo ndetse n’intego bafite ku buzima bwabo.

Umuryango ntutangirira ku bukwe

Gatanya ntigira impamvu imwe. Hari uwashobora gutandukana kubera ubuhemu, undi kubera ihohoterwa, undi kubera amakimbirane y’amafaranga. Ariko hari n’ingo zishobora kuba zaratangiriye ku

gushaka uhubutse, kwitega ubutunzi, kutamenya inshingano z’ubuzima bwo mu rugo cyangwa kwanga kuva mu mitekerereze y’ubuseribateri.

Ni yo mpamvu ikibazo gikwiye kutaba gusa ngo:

“Kuki abantu batandukana?”

Ahubwo hakwiye kubazwa ikibazo kirushijeho kuba ingenzi:

“Ni iki twakora kugira ngo abantu binjire mu rushako bazi neza icyo bagiye gukora, kandi ingo zitangiye kugira ibibazo zibone ubufasha mbere y’uko bigera kuri gatanya?”

Kuko gukumira isenyuka ry’urugo bitangirira mbere y’uko urugo ruba.

Gushaka umuntu bishobora kuba icyemezo cy’akanya gato; kubaka urugo rwo ni urugendo rw’ubuzima.